فهرست مطالب

آمار سایت

 
No Image
خوش آمديد!
تاریخ و طب سنتی پيوند ثابت

تاریخچه طب سنتی ایران

طب در تمام ادوار تاریخ زندگی بشر، با او همراه بوده است. همچنان که درد و رنج جزئی از زندگی بشر است، پس او همواره به دنبال راه علاج گشته و می گردد. در ایران، یونان، روم، آشور، کلده، مصر و تمامی جهان متمدن قدیم مردم از طب اطلاعاتی داشتند و کسانی که طبابت می کردند، گاهی به صورت موبدان خدمت می کردند و این بقراط حکیم بود که توانست طب را از این شکل خرافاتی و معبدی بیرون آورد. او ثابت کرد که مرگ و زندگی بر طبق قوانین منظم جهان رخ می دهد و به علاوه مسائل اجتماعی و وجدانی خاصی نیز برای طبیب معین نموده است که گواه آن «سوگند نامه بقراط» است.

در کشور ما طب و طبابت ادوار مختلفی دارد که مهم ترین آنها عبارتند از:

الف) دوران هخامنشی

ب) دوران ساسانی

ج) دوران اسلامی

۱) دوران هخامنشی

این دوره یکی از ادوار درخشنده و پرثمر طب ایران است و در ۲۵۰۰ سال پیش از این علم دارای منزلت خاصی بوده است چرا که در کتب مذهبی زرتشت نیز به خصوص از بهداشت، بسیار سخن گفته شده است. لذا از این دوران پزشکان طبقه بندی شده اند که مهم ترین آنها طبیب (پزشک)، جراح (کارد پزشک)، منتر پزشک و گیاه پزشک یا پسیانز هستند که در اوستا می توان به یادداشت هایی در این مورد دست یافت.

۲) دوران ساسانیان

انتقال اصل و مایه طب، از دوران هخامنشی به دوران ساسانی بود اما بر اثر اختلافات مذهبی که در امپراتوری روم شرقی بین امپراتوران با دانشمندان و پزشکان پیدا شد، دوران جدیدی در تاریخ طب ایران و نتیجتاً در طب اسلامی پدیدار شد. ایران از همسایگان کشور های روم شرقی بود بنابراین دانشمندان و پزشکان عالی رتبه از مرز ها به ایران مهاجرت کردند و به تعلیم این دانش اشتغال ورزیدند و به این ترتیب بیمارستان و مدرسه جندی شاپور تأسیس شد. در دوران انوشیروان انقلاب بزرگی در علم طب ایران و جهان به وقوع پیوست که همانا تأسیس اولین کنگره پزشکی برای مناظره و مباحثه پزشکان در مورد فلسفه و طب بوده است.

۳) دوران اسلامی

واگذاری تمام میراث ساسانیان علاوه بر میراث بزرگ یونانیان به مسلمانان، پس از غلبه اعراب بر ایران و انقراض سلسله ساسانیان و اشاعه زبان عربی بود. مثلاً در دوران عباسیان «جندی شاپور» به بغداد انتقال یافت به این ترتیب کم کم بغداد مرکز علم و دانش پزشکی شد و جندی شاپور از رونق افتاد، خلاصه آن که به برکت تعالیم اسلامی مسلمانان به خدمات بزرگی در علم طب، ترجمه و تألیف متون پزشکی توفیق یافتند.در دوران اسلامی به خصوص در باب ترجمه در اثر تشویق های افراد درجه اول اجتماع، باب جدیدی بر مترجمین باز شد و آثار زیادی به صورت کتاب های طبی، علمی، فلسفی، تاریخی و غیره از زبان یونانی به عربی ترجمه شد.

گروهی از مترجمان نیز در غرب کشورهای مسلمان یعنی مراکش، الجزایر، اسپانیا، تونس و… نیز به ادامه این خدمت اشتغال داشته اند.گروه بزرگی از مولفان بودند که پس از مطالعه کامل ترجمه کتاب های یونانی، خود توانسته اند کتاب هایی را نوشته و حتی به صورت نظم درآورند و از خادمان جهان پزشکی هستند. ولی پزشکان مشرق زمین قدم های بزرگ تری در راه پیشبرد علم طب برداشته اند. بیشترین سهم در طب اسلامی، متعلق به ایرانیان است.از بهترین شاگردان بقراط و جالینوس می توان از پزشکان مسلمان نام برد که با حفظ اخلاق پزشکی و سایر صفات نیک، بعدها بر کتب اساتید خود نقد و بررسی نمودند!

آنها عقل سلیم و تجربه را سرچشمه تحقیقات خود قرار دادند و بدین ترتیب استادان بزرگ و بی نظیری در آسمان علم و دانش چونان ستاره هایی پرفروغ درخشیدند، مانند:

▪ محمدزکریای رازی صد و چند جلد کتاب و رساله در طب مانند حاوی و المنصوری و مر شد «و آبله و سرخک» تالیف نمود

▪ شیخ ابوعلی سینا صاحب و مولف کتاب «قانون» و «نبض» و امثال آنها

▪ اسماعیل جرجانی صاحب کتاب «ذخیره خوارزمشاهی»، «یادگار» و اغراض

▪ ابن رشد قرطبی صاحب کتاب «کلیات»، «سموم» و «شرح بر قانون»

▪ علی بن عباس مجوسی ارجانی مولف کتاب «کامل الصناعه الطبیه الملکی»

▪ ابوالقاسم بن خلف الزهراوی مولف کتاب «التصریف».

طی قرون سوم، چهارم، پنجم و ششم هجری قمری، پزشکان ایرانی توانستند برگ های زرینی بر تاریخچه طب جهان اضافه کنند و تحولات و انقلابات بزرگی را در طب ایجاد نمایند. از جمله محمد زکریای رازی، عباس مجوسی اهوازی، شیخ الرئیس ابوعلی سینا و اسماعیل جرجانی .

اگر بخواهیم مروری بر دستاوردهای تلاش های بی شائبه دانشمندان ایرانی و ثمرات آن در جهان پزشکی داشته باشیم می توانیم بگوییم.

۱) بیرون آوردن علم طب از صورت نظری و متحول ساختن این علم با ایجاد بستر مناسب برای عرضه طب عملی، گامی بسیار مثبت در راه توسعه و پیشبرد این دانش بوده است.

۲) ایجاد نظم و ترتیب در دانش طب پراکنده و بی سر و سامان یونانی و افزودن اطلاعاتی جدید در زمینه پزشکی و تکمیل اطلاعات قبلی.

۳) با نظر بر وظایف و طبایع شرح داده شده برای اعضای بدن، تاثیر دارو و درمان را با توجه به طبیعت داروها و شرایط اقلیمی بیماران وارد علم پزشکی ساخته اند و توانستند تا قرن شانزدهم، هفدهم و نیمه های قرن هجدهم در علم پزشکی اروپا، تاثیرات حیرت انگیزی به جا بگذارند. حتی عده زیادی از پزشکان اروپایی (آلمان و اتریش) تحت تاثیر افکار و تحقیقات پزشکان اسلامی قرار گرفتند و آنان را آرابیست (Arabistes) می نامیدند که تا اوایل قرن هفدهم میلادی در اروپا از حامیان زیادی برخوردار بودند و افکارشان مورد توجه بوده است.

کار آنها تحقیق و بررسی عینی روی نتایج به دست آمده از پژوهش های پزشکان اسلامی و بسط و ترویج افکار آنها بوده است که گروه بزرگی از پزشکان را تشکیل می داده اند. خود این پزشکان گروه های فکری و مکتب های علمی در اروپا ایجاد کردند که از آن شمار می توان مکتب سالرن و پادوا در ایتالیا را نام برد که تحت تاثیر و نفوذ مستقیم دانشمندان علم طب اسلامی بوده اند. ترجمه هایی از آثار دانشمندان اسلامی نیز نشان دهنده نفوذ همه جانبه آثار آنها بر نام آوران عرصه علم طب در دیار فرنگ است برای مثال می توان از ترجمه کتاب «آبله و سرخک» رازی که به زبان لاتین ترجمه شده و همچنین ترجمه «قانون» ابوعلی سینا یاد کرد که هر یک حدود چهل تا پنجاه بار به زبان های زنده دنیا تجدید چاپ شده است.

علاوه بر آن ژراد دو کرمن فرانسوی از معروف ترین کسانی است که به ترجمه قانون شیخ و حاوی و منصوری زکریای رازی و کتاب تصریف ابوالقاسم پرداخته است و از کسانی که اطلاعات طب اسلامی ایران را به اروپا برده اند و همچون گنجینه ای از آن مراقبت کرده اند می توان از ژرد برد وریاک و آشوک ریموند نام برد .

● عصر تحول طب اسلامی ایران

این مهم از زمانی شروع می شود که کتاب ذخیره خوارزمشاهی توسط سید اسماعیل جرجانی نوشته و تالیف می شود (متوفی به سال ۵۳۱ هجری قمری). این دانشمند والامقام ایرانی جنبش عظیمی در نشر متون پزشکی در تمدن اسلامی در آن زمان ایجاد کرد که کتب نوشته شده خود را به زبان فارسی به رشته تحریر درآورد که همان «ذخیره خوارزمشاهی» است.

کتاب ذخیره خوارزمشاهی مشتمل بر ده جلد کتاب کوچک تر است، بدین شرح:

▪ کتاب اول: در شناختن حد و حدود طب، هدف آن و گنجینه بدن انسان از مواد، خلط ها، مزاج ها، طبیعت بدن ها، عادت ها و شرح هر یک از اعضای بدن.

▪ کتاب دوم: در تشخیص بیماری از حالت های بدن انسان و انواع و درجه بندی بیماری ها و دلایل بروز آن و تشخیص و شناسایی نبض بیمار، تفسیر و شناسایی حال بیمار مبتنی بر موارد زائدی که از تن بیرون یا خارج می شود مانند عرق و ادرار.

▪ کتاب سوم: در حفظ تندرستی و چگونگی انجام این امر و شناخت نوشیدنی ها و خوراکی ها و میزان و چگونگی خواب و بیداری، و حرکت، سکون و بازشناسی انواع رایحه ها و عطردرمانی (Aromatherapy ) و تدابیر و راه های به کارگیری روغن ها، مصرف مسهل و ملین و مواد تهوع آور، چگونگی انجام فصد و حجامت و فواید شادی و مضرات غم و مسائل فرهنگی روانشناسی که لفظ قدیم بسیار زیبا و دلنشین بیان شده است و تشخیص نشانه های بیماری و پرورش بچه ها و نگهداری از پیران و مسافران از جمله مطالب بسیار شیوا، دقیق و مهمی است که از آن سخن به میان آمده است.

▪ کتاب چهارم: در تشخیص مرض و بیماری و راه های آن که بسیار ظریف و مدبرانه بیان شده است.

▪ کتاب پنجم: علل و علامت و عوارض تب و چگونگی معالجه آن .

▪ کتاب ششم: در معالجه بیماری ها از فرق سر تا نوک پا

▪ کتاب هفتم: در معالجه ورم ها، آماس ها، زخم ها و چگونگی شکافتن و داغ کردن آنها (جراحی) و معالجه کردن عضوی که سیاه شده و می میرد، چگونگی معالجه شکستگی و ضرب خوردگی.

▪ کتاب هشتم: در زمینه راه های حفظ بهداشت و آراستگی ظاهری.

▪ کتاب نهم: در زمینه چگونگی کارکرد و استفاده از زهرها و پادزهرهای مهم در پزشکی.

▪ کتاب دهم: در تعب هایی که به شکل های گوناگون پدیدار می گردند.

در نوشته پیشین تا جایی پیش رفتیم که به معرفی کتب ده جلدی خوارزمشاهی پرداختیم. بد نیست بدانیم که سه کتاب دیگر نیز به زبان فارسی نوشته شده است که عبارتند از «یادگار» «اغراض الطبیه و مباحث العلائیه» و «خف علایی و یا خفی علایی».

از جمله کتاب هایی که در چنین دورانی تالیف شد می توان از کتاب قانون شیخ که شامل پنج کتاب بدین ترتیب است، نام برد:

۱) کلیات که شامل چهار فن و چهار شیوه است.

۲) ادویه مفرده (داروهایی گیاهی) که شاملیت آن بر دو جمله است.

۳) بیماری های اعضای بدن از سر تا نوک پا که شامل بیست و دو تکنیک است.

۴) بیماری های تخصصی که به عضو خاصی اختصاص ندارد.

۵) داروهای گیاهی مرکب که در بردارنده مقالات و دو جمله است.

یکی از مولفین بزرگ کتاب های طبی در تمدن اسلامی، سید اسمعیل طبیب بوده است. از دوران حمله مغول و خسارات فراوان وارده بر ایران زمین، تا دوران قاجار هیچ کتاب و رساله پزشکی ای نوشته نشده است.

کتاب «تحفه حکیم مومن» اثر محمد مومن بن میرزا محمد زمان تنکابنی از آثار درخشان در زمینه طب سنتی و خواص گیاهان، کانی ها، روغن ها و مواد طبیعی درمانی است که قدمت آن حدوداً از زمان صفویه انتشار یافته است.«تحفه حکیم مومن» در نتیجه و حاصل مطالعات نویسنده آن در دوران خود است، قابل توجه است که عموماً در آن دوران تحصیل علم پزشکی که به همراه حکمت و فلسفه و تواماً آموخته می شده است شکل یادگیری در حضور استاد به صورت دیدن چهره و حال و هوای بیمار (معاینه)، نبض گیری و نسخه نویسی (تغذیه و گیاهان مفرده و مرکبه دارویی) بوده است، چنانچه تا حدود نیم قرن پیش در کشور ایران هنوز این روش وجود داشته است.

یکی از کتب قابل توجهی که در این دوره تالیف شد کتاب «مالا یسع الطبیب جهله یا مالا یسمع الطبیب» تالیف یوسف بن اسماعیل خویی شافعی معروف به «ابن الکبیر» است که نام آن را «جامع» گذاشته اند که شامل دو کتاب یا دو قسمت است که اولی در دوا های مفرده و تغذیه و دومی در داروهای مرکب است.

کتاب دیگر به نام «جامع المفردات الادویه و الاغذیه» تالیف ابن ابیطار (ضیاءالدین عبدالله بن احمد مالقی اندلسی) «اهل اسپانیا» است.

کتاب دیگری که در این زمینه خوش درخشیده است «تذکره شیخ داود انطاکی» این کتاب، نوشته شیخ داود بن انطاکی «پزشک» است که ملقب به بینا بوده است و این کتاب شامل چند باب است:

▪ باب اول: در زمینه کلیات علوم پزشکی

▪ باب دوم: در قوانین افراد و ترکیب

▪ باب سوم: در مفردات و مرکبات

▪ باب چهارم: در بیماری ها

کتاب هایی که در این زمینه به تالیف رسیده است کتاب «حاوی رازی» و اختیار «شرح جالینوس بر بقراط» و «قرا با دین موجز» و «حواشی بر قانون ابن سینا» و «رساله در فصد» است.

کتاب قانون اثر ابوعلی سینا، سال های سال در کشورهای اروپا مورد توجه بوده و تدریس شده است و در دانشکده های پزشکی سراسر جهان به زبان های مختلف تدریس گشته است.

کتاب معالجات بقراطی نیز در این زمینه در آن دوران منتشر شد.

کتاب حاوی کبیر و صغیر: کتاب حاوی به زبان ساده تالیف «محمدبن زکریای رازی» پزشک نامی ایران است. این کتاب بعد از مرگ رازی با کمک و زحمت خواهر رازی تدوین گشته است. به طوری که در اخبار است رازی یادداشت های حاوی را تهیه کرده است ولی عمرش برای تدوین کامل آن کفاف نداده است و همان گونه که می دانیم کتاب «حاوی» دایره المعارفی است که شامل ماوقع و آنچه است که در مطب رازی رخ داده و حاصل معالجه و روایت علایم بیماری بیماران در بیمارستان است و شاهکار بزرگ علم پزشکی و مایه افتخار تمدن بزرگ اسلامی است.

کتاب حاوی شامل ۱۲ باب است بدین شرح:

۱) در درمان بیماری ها و بیماران

۲) در حفظ بهداشت

۳) در بخیه و شکسته بندها و زخم ها

۴) در نیروی داروها و غذاها

۵) در داروهای مرکب

۶) در صنایع پزشکی و وسایل مورد استفاده در این صنعت

۷) در داروسازی رنگ و مزه و بوی داروها

۸) در بدن ها، انواع طبایع و چگونگی عملکرد آنها

۹) در وزن ها و پیمانه ها

۱۰) در تشریح اعضای بدن، آناتومی و فواید و کارآمدی هر عضو بدن

۱۱) در دلایل و اسباب و وسایل طبیعی در پزشکی

کتاب حاوی همچنین به زبان لاتین «Continens» نیز ترجمه شده است. بهترین نسخه کتاب حاوی همان است که در کتابخانه ای در نزدیکی مادرید اسپانیا موجود است که بهترین نسخه این کتاب است که با اقتباس از آن جلدهای دیگری بدین شرح منتشر شده است:

▪ جلد اول: بیماری های مربوط به سر (مغز و اعصاب)

▪ جلد دوم: بیماری های چشم

▪ جلد سوم: بیماری های گوش و بینی و دندان

▪ جلد چهارم: بیماری های ریه

▪ جلد پنجم: بیماری های مری و معده

▪ جلد ششم: استفراغ ها، چاقی و لاغری

▪ جلد هفتم: بیماری پستان، کبد و قلب

▪ جلد هشتم: ورم امعا و بیماری های مربوطه

در ادامه معرفی تاریخچه بزرگان و آثار طب سنتی ایران زمین می توان از نام ایلاقی (شرف الزمان) که از شاگردان بنام بوعلی سینا در طب بود نام برد. کتب «طب ایلاقی»، «فصول ایلاقی» و «فصول ایلاقیه» یا «ایلاقیه الفصول» در کتابخانه ها و فهرست ها دیده می شود و مورد اعتبار بوده است.

کتاب «کوناش فاخره»: از نوشته های محمدبن زکریای رازی بوده است که در زمان خود برای طلبگان علم طب و دانشجویان این رشته دارای ارزش ماهیتی فراوان بوده است.

نام دیگری که در دوران خلفای عباسی بر سر زبان ها بوده است «یوسف ساهر» معروف به «یوسف القس» است. وی به علت داشتن نوعی بیماری به «یوسف ساهر بیدار» مشهور گشته است. نوشته های او شامل دو فصل مجزا می شود قسمت اول: بیست باب (فصل) در مورد اعضا و جوارح بدن انسان و قسمت دوم حدود ۶ فصل است و در مورد وظایف اعضای بدن به صورت نامرتب توضیح می دهد.

در تاریخ طب همچنین به کلمه ای برمی خوریم که به معنای خاندان پزشکی است که در پیشبرد اهداف دانشگاه «جندی شاپور» سهم بسزایی داشته اند که به آنها «بختشیوع» می گفتند.

یکی از مورخین بزرگ اروپایی در مورد خاندان پزشکی «بختشیوع» چنین می نویسد:

۱) بختشیوع اول (بنیانگذار)

۲) جرجیس طبیب (۷۶۱ میلادی)

۳) بختشیوع دوم (۸۰۱ میلادی)

۴) جبرائیل (۸۲۸ میلادی)

۵) جرجیس دوم

۶) بختشیوع سوم (۸۷۰ میلادی)

۷) عبیدالله

۸) یحیی یا یوحنا

۹) جبرائیل (۱۰۰۶ میلادی)

۱۰) بختشیوع چهارم (۹۴۵ میلادی)

«جالینوس» حکیم از پزشکان بزرگ و بی نظیر یونان است که دنباله رو تحقیقات بقراط است و علم طب بسیار مدیون اوست. نوشته های او اغلب به زبان عربی ترجمه شده و مدت ها به جهان پزشکی جسم و ذهن خدمت کرده است. در این زمان حکام هندی و یونانی از خود آثار بسیار ارزشمندی به جای گذاشته اند که در جای خود از آن یاد خواهد شد. در این دوران می توان از آثاری چون: «کتاب النبض الکبیر» ، «سته عشر»، «کتاب النفس»، «کتاب حیله البرء»، «کتاب ایام البحران»، «کتاب القوی الطبیعه»، «کتاب صرع الاطفال»، «کتاب الذبول»، «کتاب التریاق»، «کتاب الادویه المفرده» و «الاخلاط لبقراط» می توان نام برد که هر یک از این کتب از طرف دانش پژوهان طب مورد استقبال و توجه شایانی قرار گرفت و سال های سال منبع اطلاعاتی برای این گروه بوده است.

کتاب دیگری که در این زمینه مورد بررسی و توجه قرار گرفته «کتاب کامل الصناعه» تالیف و نوشته «ابوالحسن مجوسی اهوازی» است که از پزشکان بزرگ و نامی مسلمان و حاذق و دانشمند بوده است. وی در ساختن مراکز درمانی معروف در زمان عضدالدوله دیلمی خدماتی انجام داده و کتاب او «کامل الصناعه» مبتنی بر دو بخش مهم و عمده است. قسمت تئوری و قسمت پراکتیکال (عملی) که دارای فصل ها و مقالات و بخش های کوچکتر است. قابل ذکر است که این کتاب در حدود سال ۱۵۰۰ میلادی ترجمه و در حدود سال ۱۵۲۵ میلادی در فرانسه چاپ شد و بسیار مورد استفاده پزشکان در دانشکده های پزشکی آن زمان قرار گرفته است، این کتاب در ایتالیا و فرانسه ترجمه شده است.

جالب توجه است که یک دوره کامل جراحی که از زمان یونانیان شروع شده در این کتاب به رشته تحریر درآمده است و بسیار مورد استفاده جراحان اروپا قرار گرفته است.

منابع و مراجع غنی در این مورد کتب: «اهوازی کیست» و «ملکی چیست» هستند. همچنین «پندنامه اهوازی» که در حدود سال ۱۳۲۶ در تهران چاپ شد و چاپ مجدد آن در سال ۱۳۲۶ شمسی بوده است. کتاب «تحفه حکیم مومن» نیز از کتب گرانمایه در زمینه طب قدیم است که حدود ۳۰۰ سال است که مورد تحقیق پزشکان علوم قدیم قرارگرفته و قرار دارد. این کتاب یکی از پرارزش ترین کتب طبی در اسلام و ایران است که در نوع خود کم نظیر، کامل، پویا و مفید است و به کلیه علاقه مندان توصیه می شود در صورت داشتن دانش زبان عربی حتماً آن را مورد تحقیق و مطالعه قرار دهند. این کتاب ارزشمند در زمینه درمان بیماری ها با داروهای گیاهی با منشاء طبیعی و معدنی، حیوانی و غیره است.

با تشکر از استاد گرانمایه دکتر محمود نجم آبادی
انجمن درمانگران ایران

دسته: دسته‌بندی نشده | نويسنده: mohammad hossein zare yazd


ارسال نظر

 

No Image
No Image No Image No Image
 
 
 
No Image No Image